Okunurluğun (x) değeri!

Gün içinde karşılaştığımız birçok revizyon isteğinden biri de tasarımda kullanılan yazı tipinin puntosunun (yeteri kadar okunmadığı gerekçesiyle) “bir tık” büyütülmesidir. Bu “bir tık” çoğu zaman espri konusu olan bir belirsizliktir. Böyle durumlar sayılarla düşünmeye alışmış bizler için tam bir probleme dönüşür. Ve genelde düz mantıkla bulunan cevap; puntonun 10’dan 12 ye büyütülmesi gibi sayısaldır. Çünkü “bir tık”, 10 puntoluk bir yazının olsa olsa 1 ya da 2 punto büyümesini ifade edebilir! Yapılan bu büyütmenin sonucunda da yazının kendisine ayrılan alanın dışına taşması hatta sayfaya sığmaması gibi başka sorunlar ortaya çıkar. Ve istenilen “bir tık” bu problem içinde sorunlu bir bilinmeyene, denklemdeki x’e dönüşür.

Kullandığımız yazı tipinin boyutunu belirlerken verdiğimiz 9, 12, 24, 32 punto gibi değerler harflerin değil de bu harfleri üzerinde taşıyan harf bloğunun(eskiden hurufat, şimdilerde dijital hücre) ebadını belirtir. Bu blokların taşıdığı farklı harf tiplerinin yüksekliği, yukarı uzantı (ascender) ve aşağı uzantılardan (descander) dolayı birbirlerine göre farklılıklar gösterir.

O yüzden harfleri taşıyan blokların büyüklükleri aynı olsa da taşıdıkları harflerin yükseklikleri farklıdır.

Yani farkında olmasak da bir yazı tipinin puntosundan söz ederken aynen

“bir tık” gibi göreceli bir ölçüden söz ederiz. Yukarı ve aşağı uzantılarda büyük farklılıklar olmadığı sürece de yazı tipleri aynı yükseklikte gözükür. Kullandığımız programlar harfleri yan yana getirirken taban çizgisinden hizaladıkları için bu fark genelde gözümüzden kaçar. Kısacası her yazı tipinin büyüklüğü puntoları aynı olsa da farklılıklar gösterir.

Bunun haricinde yine her yazı tipinde değişken olup, yazı tipinin okunurluğu ve tasarımı ile yakından ilişkili, yukarıda anlatılan farklılıklardan daha anlamlı fark oluşturan bir ölçü daha vardır. Taban çizgisi ile orta çizgi arasında uzantısı olmayan miniskül harflerin boyunu belirleyen bu ölçüye

“x yüksekliği” denir. Bunun sebebi ise x harfinin hem üstünün hem de altının düz olmasından dolayı ölçümünün kolay olmasıdır.

x yüksekliği büyük olan fontların negatif ve pozitif alanları daha belirgin olarak ayrıldığı için punto ölçüsünü büyütmeden daha fazla okunurluk sağlar. Bu sebepten dolayı da gazete, dergi, kitap gibi küçük puntolu metin ağırlıklı içeriği bulunan yayınlarda kullanılmaktadırlar. Bizlerde tasarımlarımızda bu tür fontları kullanarak aynı punto büyüklüğünde, seçimimize bağlı yaklaşık olarak aynı metin alanları içinde, sayfa sayısı artırmadan ve kesinlikle daha fazla okunurluk sağlayabiliriz.

Özellikle günümüzde mobil cihazların kullanımlarındaki artışla bu tür fontların önemi de artmıştır. Telefonlarımızda hatta saatlerimizde sadece otururken değil yürürken, araç kullanırken hatta spor yaparken kolaylıkla okumamız ve anlamamız gereken birçok içerik ve mesaj var. Örneğin; çok önemli bir toplantıdayken akıllı saatimizde okumamız gereken çok önemli bir mesajımızın olduğunu ve bunu uygun yazı tipi seçilmediğinden dolayı hızlıca okuyamadığımızı düşünelim. Böyle durumlar bizi sadece kullanıcı olarak değil tasarımcı olarak da ilgilendiriyor. Profesyonel hayatta görevimiz bu mesajları kolaylıkla anlaşılabilir şekilde en kısa zamanda iletimine yardımcı olmak.

Bizler, dijital ortamlarda x yüksekliği büyük fontları akıllıca kullandığımız taktirde sayfa sayılarını, yapılacak aksiyonları azaltarak, vermek istediğimiz mesajı sadece metin olsa bile daha kolay ulaşılabilir hale getirebiliriz. Bir şeyi unutmamak gerekir. Yazı tipi mecrası ne olursa olsun yazıya dökülen mesaj ile okuyucu arasındaki ara yüzdür. Çok basitçe aktardığı mesajın duygusuna, içeriğine göre tarzı, aktarıldığı ortamın gereklerine göre teknik özellikleri seçilmelidir.

Toparlamak gerekirse, genelde gövde metinlerinin 9–12 punto arasına sıkıştırıldığı, 6, 7 puntoların sadece kartvizitte kullanıldığının sanıldığı durumlarda bile puntoyu değiştirmeden hatta daha küçük puntolarda

doğru seçilmiş x yüksekliğine sahip bir yazı tipiyle bir tık daha okunurluk sağlayabiliriz.